'Het was een jachtige tijd,
waarin ik altijd wist hoe laat het was,
maar nu neem ik de tijd.'

'Kunt u mij zeggen hoe laat het is,' vroeg ik aan de man in de coffeeshop aan het tafeltje naast mij.
'Tien over tien,' antwoordde hij prompt, zonder op zijn kolossale horloge te kijken.
'Zonder te kijken,' zei ik, 'Ik wilde wel eens zien hoe snel u de tijd kon aflezen terwijl er maar één wijzer op uw horloge zit. Dat had ik gezien.'
'Ik had een minuut geleden nog gekeken. Meestal kijkt men op de klok om te weten hoe laat het níet is. Ik weet nu dat met wie ik een afspraak had over tijd is, en heb ik opeens waarschijnlijk tijd te over.'
'Is uw horloge misschien stuk?'
'Nee hoor, het werkt naar behoren,' zei de man. 'Het is een Einzeigeruhr, zoals die tweehonderd jaar geleden werden gemaakt, maar het is nieuw.'
Hij deed het af en liet het aan mij zien. MeisterSinger stond als merk op de wijzerplaat.
'De wijzer,' zei de man, 'is de kleine wijzer maar dan groot uitgevoerd. Omdat de onderverdelingen heel precies zijn kun je de tijd aflezen, door digitaal te denken. Tussen de tien en de elf zit een iets langer streepje een half uur en daartussen weer kwartieren. Tien uur vijftien. De streepjes daartussen zijn steeds vijf minuten en de ruimte daartussen kun je schatten. Tien uur zestien is het nu. Omdat de verschillende horloges toch niet precies gelijk lopen maakt een eventuele onnauwkeurigheid bij een afspraak ook niet meer uit. Als je geen parkeerplaats kunt vinden ben je zó al vijf minuten later, of zeg maar driehonderd seconden. Ik heb van mijn hang naar nauwkeurigheid kort geleden afstand genomen. Zullen we nog een koffie bestellen?'
'Het ziet er naar uit,' zei ik, 'dat ook ik voor niks zit te wachten. We hebben nu de tijd voor onszelf nietwaar? Tijd heb ik overigens altijd als een eindeloze lijn gezien van het verleden naar de toekomst, in het perspectief van de oneindigheid, en absoluut niet als een cirkel die bovendien in uren rond draait. Daar heb ik altijd grote moeite mee gehad, omdat in de meting en de aanduiding van de tijd de wijzer na het cijfer negen omhoog beweegt en na de twaalf de climax weer afbouwt. Ik vind dat eigenlijk heel storend, die visueel verwarrende cadans in een verschijnsel dat feitelijk lineair is. Het wonderlijke dat er nog bij komt is dat het hectische van steeds toeleven naar die climax niet meer speelt en het verglijden van de tijd veel rustiger zal worden, gelijkmatiger dus. Dat systeem van de rond draaiende wijzers, en dan vooral de grote wijzer, zorgt voor onnodige onrust, ongewenste onrust, of zeg maar hysterie. Dat een dag wordt afgerond in twee maal een cirkel vind ik wel erg passend.'
Koffie. De edelstalen achterkant van het horloge was van glas en gaf een briljant doorzicht op het stralende mechaniek met zeventien juwelen. Op de rand de tekst: MEISTERSINGER GERMANY - EDELSTAHL - WASSERDICHT 30 M - MODELL SCRYPTO AM3.01 0,0294. Op de witte wijzerplaat stond onder de wijzer 1Z en MECHANIK.
'Het is echt een talking piece,' zei ik. 'Hebt u wat met horloges, of met de tijd?'

De man kwam tegenover me zitten en wij stelden ons voor. Ik gaf het horloge terug.
'Daar kan ik kort of lang over zijn,' zei hij, 'en het wonderlijke is dat het verhaal dan ook nog kort of lang kan lijken, afhankelijk van hoe boeiend je de inhoud vindt. Dat heeft me altijd geboeid, dat de beleving van de tijd zo persoonlijk is. Klokken en horloges heb je nodig om afspraken te synchroniseren en om niet uit te lopen met waar je mee bezig bent. Op school duurde een ochtend of een middag eindeloos lang, omdat ik het vreselijk vervelend vond, oneindig uitzichtloos. Ik praatte daar met mijn vader over, die me een oud horloge van hemzelf gaf. Toen ik wat ouder was dacht ik in een boek over Einstein de verklaring te vinden. Omdat tijdsduur voor iedereen anders is kreeg ik steeds meer de behoefte om uit te gaan van wat op onze aard als absoluut wordt beschouwd. Maar eerst zeurde ik over die eindeloze dagen op school. Van mijn vader kreeg ik zijn oude horloge, met een band die onder de kast doorliep, heel stevig en uniek in die tijd. Zo'n band heb ik lang niet meer gezien. Nog niet zo lang geleden zag ik het horloge terug op een schoolfoto, over de manchet van mijn rendierentrui. Ik werd getroffen door het gevoel waarmee ik toen al voortdurend op zoek was. Zal ik daar zo mee gelopen hebben? Daarvan kon ik geen beelden meer voor ogen krijgen. En jij dan?'
We tutoyeerden elkaar.

'Het eerste horloge dat ik kreeg op een verjaardag was doorzichtig, niet alleen aan de achterkant maar ook aan de voorkant. Dat was fascinerend. Maar ik vond het ook wel vreemd, omdat ik het nooit ergens in een etalage had gezien.'
'Avant la lettre. Je vader zal er wel iets bijzonders in gezien hebben.'
'En verder?'
'Toen kreeg ik het zilveren zakhorloge dat m'n vader van de burgemeester had gehad, als beste van de lagere school. Met sierlijk zijn initialen in de achterdeksel gegraveerd. Nu vind ik het jammer dat ik hem niet gevraagd had hoe dat allemaal is gegaan. Er zat geen zilveren ketting aan. Dat zag ik als een gemis. Maar het was wel indrukwekkend, met een inscriptie in de achterdeksel. Ik draaide een koordje van blauwe wol. Als een deftig mannetje haalde ik het tevoorschijn als ik zogenaamd wilde weten hoe laat het was.

Had mijn vader dit waardevolle kleinood gegeven als aanmoediging om het succesvolle voorbeeld te volgen en ook de beste op school te worden? Tot dan toe zat dat er helemaal niet in. Het is duister en vaag of deze stimulans zelfs een averechts effect heeft gehad, of dat ik door een heel andere inspiratiebron de tegenovergestelde kant op werd getrokken. Ik deugde wel, als ik nu terug kijk, maar ik wilde niet leren. Ik was een eigenzinnige dromer. Het hangt in een stolpje op de boekenplanken boven m'n bed.'

Inmiddels konden we wel vaststellen dat onze dates niet waren komen opdagen. Opeens was er een gat in de dag ontstaan, voor een verrassende kennismaking, voor een aardige andere ontmoeting, voor een onverwacht interessant gesprek. Tijd zat.
'Waar gaat dit gesprek over, horloges, tijdmeting of relativiteit?' vroeg ik. 'Ik zou wel eens willen weten waarom of waardoor je hebt besloten dit zonnewijzerhorloge te kopen.'
'Ik zie opeens,' zei de man, 'dat het gaat om een rode draad, misschien wel een leidraad in mijn leven. Om daarvan te vertellen aan een vreemde man in een café, met herinneringen aan horloges als tijdspad is wel heel erg persoonlijk. Maar praten over horloges tegen de achtergrond van mijn maatschappelijke ontwikkeling lijkt me niet zó link dat dit te ver zou gaan. Om te beginnen was de aanleiding van ons gesprek de MeisterSinger Z1 om mijn pols. Daarover kan ik vertellen dat de aanschaf daarvan een keerpunt in mijn leven was. Nee dat moet ik anders zeggen. Op een keerpunt in mijn leven ontdekte ik dit horloge als een metafoor voor evolutie van mijn leven. Een jaar of twintig geleden maakte ik een draai, realiseer ik me opeens, met het horloge van Victor IV, maar als je hier tijd voor hebt, zou ik willen voorstellen om een feestelijke appelpunt te bestellen bij nog eens een koffie.'

Het was voller geworden bij De Joffers. Koffietijd voor de jonge moeders die komen aanrijden of bakfietsen van De Fietsfabriek. Ons tafeltje ligt vol met virtuele horloges.
'Ik heb alle tijd,' zei ik. 'Als het een interessant gesprek is kost het geen tijd. Vertel maar over de horloges die je al een beetje hebt uitgestald.'
'Ik heb de horloges die ik heb bewaard in gedachten op een rij gelegd,' zei de man, 'Er zijn er meer geweest, maar als ik die ben vergeten, had ik daar wel een reden voor. De Doxa bijvoorbeeld, was ik bijna vergeten. Die heb ik een tijd gedragen. Zag ik in een advertentie in Colliers magazine, en trof me door het ijle, strakke design. Dat was ver voordat Georg Jensen op de markt kwam. Zonder cijfers, vierkant met ronde hoeken, slanke wijzers. Opmerkelijk fraai voor een jongen als ik. Eigenlijk heb ik dat heel lang gedragen, een jaar of tien. Het was een schoonheid en ik keek vaak op m'n horloge om even een signaal op te pikken van buiten onze deprimerende wereld om mij heen. Is dat niet de functie van elk sieraad? In de Amerikaanse advertenties werd het design als graphic betiteld en ik vond het 't mooiste horloge in de wereld. Na een tijdje begon ik te zien dat de rondgang van de tijdwijzers eigenlijk op een waanzinnige manier clashte met de vierkante vorm van de kast. Dat je niet precies kon zien hoe laat het precies was vond ik wel poëtisch. Ik zette het gelijk om twaalf uur met de radio of de telefoon. Als ik nu aan de Doxa terugdenk dan zie ik nu opeens dat mijn latere hang naar precisie ook het gevolg was van de omstandigheden en veranderende interessen in mijn leven, nieuwe ervaringen, en ontwikkelingen in de techniek. Een vriend van mij deed een cursus horlogemaker, maar we praatten daar nooit over. Ik weet niet eens hoe al die onderdelen heten. Precisie sprak mij steeds mee aan, maar niet de techniek waarmee die bereikt werd. Op de dag dat ik in de Amerikaanse Colliers een advertentie zag voor de Bulova Accutron, het elektrische stemvorkhorloge, ben ik die meteen gaan zoeken. In die tijd was de Accutron nogal kostbaar, voor mij althans, maar ik heb geen seconde getwijfeld of ik die uitgaaf zou kunnen doen want ik wilde binnen stappen in die nieuwe hi-tech wereld.'

Een langslopende blonde boog over de tafel heen en tikte op het horloge van mijn tafelgenoot, zeggende: 'Tijd niet gezien Jan!' Ze glimlachten beiden. Zij liep door naar de kassa om daar af te rekenen.
'Het Doxa-horloge gaf ik aan een schoolvriend die daar al een hele tijd scheef naar had gekeken. Wat direct in het oog sprong bij de Accutron was dat er geen opwindknop aan zat, geen kroon aan de strakke, sierlijke erg ronde kast. Het frame waar de techniek in schuil ging was groen. Twee miniatuur spoeltjes waardoor de stemvork aan het trillen werd gebracht hadden een stralende koperkleur. In die tijd gaf het de tijd aan met de voor een horloge toen hoogst bereikbare nauwkeurigheid. De Accutron werd meteen na de introductie door de Amerikaanse spoorwegen de officiële tijdmeter voor het personeel. Dat hoorde ik pas jaren later en bestelde het bij een horloger die het speciaal voor mij importeerde. De Railway versie had een wijzerplaat met typische vierkantige maar wel fraaie cijfers maar de kast was van goedkoop aandoend doublé, een groot contrast met de functionaliteit voor de machinisten. Dat stond mij al direct tegen maar de wijzerplaat is prachtig. Als ik het een dag draag hoor ik geregeld de luchthoorn van the a-train. Als de batterij op is laat ik er nog steeds een nieuwe in zetten. Al mijn horloges liggen stand-by. Verveel ik je nog niet? Hoe laat is het wel niet?'

De tijd was voorbij gevlogen. We bestelden soep met stokbrood. Er kwam een jonge man de coffeeshop binnen die Jan hartelijk groette.
'Dat is Stephen van QP, de horloger aan de overkant. Die heeft de meest exclusieve modellen die je je maar wensen kan. De Bentley van Breitling en de Spyker van Chrono Swiss, en top of the line de Van der Gang, heel unieke klokken.'
'Ik ben dit gesprek gaan zien als een interview,' zei ik, 'dat lijkt me het beste, omdat ik op die manier rustig maar actief kan luisteren zonder het gevoel te krijgen dat dit gesprek erg eenzijdig is. Wat betekent QP eigenlijk?'
'Ok, okay, als je het maar naar je zin hebt,' zei Jan. 'We hebben nog even de tijd is het niet? QP betekent Quantième Perpétuel. Het is een horlogetype, een kwalificatie eigenlijk, en de naam staat voor zoiets als doorlopende eeuwigdurende tijd. De beste merken hebben zo'n type uurwerk in de top of the line. Breitling heeft een prachtige klok, en Zenith gaat een extreem kostbare QP lanceren, way out on top, zoals IWC ook aan de top QP modellen heeft.'
'Hoe lang is het geleden dat je de Accutron kocht,' vroeg ik. Heerlijke soep. 'En wat kwam er daarna? Want ik neem aan dat het daar niet bij gebleven is.'
'Tja, dit wordt toch een stukje memoires. De Accutron kocht ik in '62. Een paar jaar later kocht de vriend die vrijetijdshorlogemaker was en ook ingenieur en bemiddeld genoeg om voor de aardigheid te kunnen vliegen, kocht een Rolex AirKing en zei tegen mij dat ik er ook een kopen moest, zodat we samen konden vliegen. Zulke jongensavonturen was ik wel voor in. Voor mijn vrouw kocht ik een damesmodel en zo was iedereen tevreden. De Rolex AirKing was een automaat. Die heb ik lang gedragen. Ik liep vaak langs Kiek in de Kalverstraat, ach ik kwam eigenlijk op mijn wandelingen door de stad langs veel horlogewinkels, en zo kocht ik bij Kiek een Elka Watch Stopwatch, om videoshots te timen, en een Elka Watch Spoorwegzakhorloge voor de aardigheid. In Esquire zag ik een afbeelding van een Girard-Perregaux die ik zó fantastisch vond dat ik meneer Kiek vroeg die voor mij in Frankrijk te bestellen. Mooi grijze wijzerplaat met in plaats van cijfers in diameter oplopende zwarte schijfjes, met de wijzers in de zelfde kleur grijs, met witte puntjes op de uiteinden, heel geraffineerd fraai. Heb ik nog steeds. Achter mijn kantoor zat een horlogewinkel, Bobb, waar ik elke dag wel minstens één keer voor de etalage stond. Die was gespecialiseerd in dure, mooie occasions. Daar kocht ik een Rolex Daytona, een nieuwe; machtig mooi. Maar na herhaaldelijk kijken hoe laat het was begon ik de rand van de tagimeter te zien als een afterthought, en zag ik de hele kast als een onharmonisch design. Bob had me verteld dat hij voor zulke horloges in Italië hoge prijzen kon krijgen en dat was voor mij een mooie uitweg want voor het aankoopbedrag kon ik de Daytona ruilen voor een nieuwe IWC Pilot Watch, niet de oorspronkelijke die je over de manchet van je vliegjack draagt, maar onder je overhemdmouw in een airconditioned cockpit.
''You got hooked I presume,' zei ik.
'Yeah, I got hooked, that's for sure,' zei hij. 'Ik kocht een boek over horloges, en nog een, en zat dat met een half oog door te nemen bij de tv, als ik dus toch niks anders zat te doen. In Düsseldorf kocht ik een IWC Titan, van titanium dus, een absurd grote kast, maar heel gaaf, door Porsche ontworpen, met een strak vlak saffierglas. Maar te zwaar om te dragen. Een chronograaf. Daarna kocht ik zelfs een heel dik boek over IWC. Toen ik dat had doorgenomen kocht ik bij Van Willegen in Rotterdam een IWC Ingenieur. En dat is jarenlang mijn favoriet geweest, mijn lievelingshorloge zogezegd. Tot op de dag dat ik de MeisterSinger kocht heb ik dat veel gedragen, hoewel ik toch gek was op een aantal andere horloges waar ik veel van hield, zoals mijn Breitlings.'

Buiten regende het. Jan had er veel aardigheid in om dit allemaal te vertellen, en ik vond het spannend om te horen, maar ging dit niet te ver? Er zouden vermoedelijk nog veel horloges volgen, maar ik zou ze ook wel willen zien.
'Ja, ik zie het,' zei Jan, 'het is een beetje gruwzaam weer geworden. Kan ik je ergens naar toe brengen?'
Ik was lopend en hij met de auto, die bij een parkeermeter stond die toch ook bijna was afgelopen. Jan bleek dicht bij mij in de buurt te wonen, en toch nooit gezien.
'Waarom ga je niet even met mij mee naar huis,' zei hij, 'dan kan ik je de horloges laten zien, als je dat interesseert tenminste. Je zou kunnen denken dat ik alles fantaseer.'
'Ik heb veel fantasten meegemaakt,' zei ik, 'maar daar had ik niet aan gedacht. Het is goed dat je het vraagt, want bij veel modellen en typen heb ik geen beelden.'

Van Gent stond er op het naamplaatje. Dat hij hier woont was al niet gefantaseerd. In de keuken, het eerste inkijkje vanuit de gang, hing een heel grote zwarte wandklok met witte cijfers in een schabloontype, de 12 in spiegelbeeld, de 1 ook, alles cijfers waren in spiegelbeeld, de hele wijzerplaat. Bulgar Time Amsterdam.
'Wel handig,' zei ik, 'als je wil weten of dokter Phil al is begonnen.'
'Mijn schoonzoon had het direct door,' zei Jan. 'Als je je voorstelt dat je de klok in de spiegel ziet, zie je ook direct hoe laat het is. Met de horloges is het wat ingewikkelder. Wil je koffie?'
'Laten we naar de coffeeshop gaan,' zei ik lachend.
Hij gebaarde me te gaan zitten in de woonkamer. Zelf ging hij weer naar de keuken en liep door naar een andere kamer in de flat, kwam terug met een plateau met horloges, pakte er een van af en gaf dat aan mij. Bulgar Time.

'Dat is ontworpen door de Amerikaanse kunstenaar Victor IV,' zei Jan. 'Het horloge zat in een uitsparing in een boek met werk van de kunstenaar dat ik zo vlug niet zal kunnen vinden.'
Jan had inderdaad koffie gemaakt. Op de tv stond een groot schaalmodel van een vliegtuigklok.
'Deze klok loopt heel nauwkeurig maar bovendien krijgt ie de hele dag door een radiosignaal met de atoomtijd vanuit de universiteit van Meinflingen bij Frankfurt, en 's nachts een lange golf tijdsignaal waardoor de klok nog eens wordt gesynchroniseerd met de interne quartz-tijd.'

Naast de boekenkast hangt een Junghans radiosignaal wandklok. De secondewijzers van beide klokken bereikten gelijk de twaalf. Jan legde vier Breitlings op de lage, marmeren koffietafel, een Navitimer, een Aerospace, een Yachting Breitling en een klassieke Top Time, zo te zien uit de vijftiger jaren, maar wel de mooiste.
'Dat lijkt nu wel een hele collectie,' zei Jan, 'maar als je in de loop van de jaren niets wegdoet, en dan moet je rekenen een kleine vijftig jaar, dan wordt het een heel kistje. De Navitimer vind ik een van de allermooiste tijdmeters. De buitenring is een rekenliniaal, en een nauwkeurige stopwatch, je kunt er van alles mee uitrekenen, zoals ook het omrekenen van zeemijlen en ook landmijlen in kilometers tot zelfs je brandstofverbruik. Het is een beetje een navigatie-instrument uit de luchtvaart. De Aerospace is een bijzonder verhaal apart. Het is werkelijk uitzonderlijk prachtig van vormgeving en van uitvoering en van techniek. Het ligt naast m'n bed als wekker. Als ik naar Amerika ga draag ik het daar omdat er digitaal een tweede tijdzone in zit. Er zit een digitale aftelmodule in en een stopwatch, en een wekker dus. Het materiaal is titanium, cool, en de kleur daarvan wordt ik warm van. De Yachting Breitling noem ik maar zo hoewel er een kleurenindicatie is voor drie seconden. Dat moet ik nog eens opzoeken. Ik heb het gekocht als een herinnering aan een niet gerealiseerde ambitie. Wel heel vrolijk met die oranje wijzers en die rooie en blauwe segmenten op de buitenring. De Top Time heeft een rare naam, maar dat vind ik buitengewoon gave, strakke chronograaf, echt een technische tijdmeter zonder modieuze trekjes, ver van een sieraad en daardoor juist zo aantrekkelijk.'
'Geen Omega,' stelde ik vast.
'Ik had een Omega,' zei Jan. 'Een tribute aan de maanlanding, met een medailleachtige achterdeksel, met een speciaal doosje, maar na een tijdje werd ik door het commerciële geïrriteerd en heb het weer verkocht of geruild.'
Boven op de boeken stond een Bell X1, het oranje raketvliegtuig dat als eerste door de geluidsbarrière vloog. Spitfires in verschillende schaalgrootten waarvan er een met een ontmantelde motor alsof ie in revisie was en dan overal grote automodellen, alsof dit een jongenskamer was. Van sommige merken complete series. Tussen de auto's een koperen klokje op een sierlijke standaard. Op de wijzerplaat Waltham Hudson Super Six.
'Daar heb ik ook nog een armbandhorloge bij,' zei Jan.

Op het plateau lagen nog verschillende horloges die Jan bij De Joffers niet genoemd had, een sierlijk Waltham horloge, een stoere, stevig uitziende Aquastar, een elegante Hamilton, een robuuste, eenvoudige Hamilton in legeruitvoering. En een heel aparte goudachtige Barclay met een rooie stip die de dag aangeeft, een bekoorlijk dameshorloge. Tussen de boeken ontdek ik nog een bureauklok van Mondaine, een verkleining van de Zwitserse stationsklok die op de twaalf een seconde stil staat.
'Leuk op de plank,' zei Jan, 'als je het horloge hebt. Kijk, de grote uitvoering met de datum extra groot.'
Hij liet het zien, alsof hij het achter de hand had en er op voorbereid was. Op het glazen bureau in de zitkamer, tussen twee modellen van een Lancia Fulvia, een racer en een recent prototype, stond een stolpje met een zilveren zakhorloge. Op een roestig kastje lag bij een Spitfire een gigantische pilot watch. Zonnetje brak door, mooi voor een foto. Daarna zette ik de stolp met het horloge van Jan's vader op die plek, en legde het éénwijzerhorloge er voor.
'Ja, dat is het,' zei Jan. 'Er staat geen merknaam op, maar ik heb achterhaald dat het een Laco is, van Lacher & Co, gemaakt voor de Luftwaffe.'
Sober, koud grijs, met een grote kroon, van lang geleden, maar ongeschonden, stand-by om zó weer de lucht in te gaan. Of het liep ruim een uur voor of het was al laat.
'Quantième Perpétuel,' zei ik. 'Ce n'est pas une qualité négligeable. Ik zie je leven weerspiegeld in de wijzerplaten.'
'Door de afspraak die niet doorging,' zei Jan, een hand op mij schouder leggend, 'ben ik geen tijd verloren, want door onze ontmoeting heb ik de tijd ruimschoots beter benut. Ik heb een jachtige tijd doorgemaakt, zeker de laatste jaren van mijn leven, waarin ik altijd wist hoe laat het was, maar waarin ik veel tijd heb verloren door die niet goed te besteden. Nu het nog nèt niet te laat is heb ik geleerd de tijd te nemen voor alles waar ik echt wat aan heb.'

Hans Arend de Wit